Alfa-1-antitrypsine deficiëntie (AATD)

Alfa-1-antitrypsine-deficiëntie (AATD) is een erfelijke aandoening waarbij de lever het eiwit alfa-1 antitrypsine minder, in afwijkende vorm of zelfs helemaal niet aanmaakt. Hierdoor wordt een enzym genaamd elastase, dat zich in de long bevindt, onvoldoende geremd. Longblaasjes worden beschadigd en de long verliest zijn elasticiteit met als gevolg vernauwde luchtwegen en verminderd vermogen om zuurstof op te nemen.

 

Wat is alfa-1-antitrypsine deficiëntie (AATD)?

Alfa-1-antitrypsine is een eiwit dat wordt gemaakt in de lever en vervolgens wordt afgegeven aan het bloed. Bij alfa-1-antitrypsine-deficiëntie (AATD) is er, door een erfelijke aandoening van de lever, een afwijking waardoor dit eiwit in het bloed te laag of zelfs afwezig is. AATD kan de oorzaak zijn van de longziekte emfyseem of bronchiecstasieen (https://www.longfonds.nl/bronchiëctasieën/wat-zijn-bronchiëctasieën? In de lever kan door de ziekte levercirrose ontstaan. ( https://www.mlds.nl/chronische-ziekten/levercirrose/ )

Doordat het eiwit minder of niet het bloed aanwezig is, heeft dit invloed op andere processen in het lichaam. Zo wordt het enzym met de naam elastase, wat zich in de longblaasjes bevindt, te weinig geremd. Dit heeft als gevolg dat de longblaasjes worden afgebroken. Hierdoor verdwijnen elastische vezels. Daardoor verminderd de rekbaarheid van de longen. Hierdoor ontstaat kortademigheid. Het is onbekend waardoor bronchiectasieen ontstaan bij patiënten met AATD.

 AATD komt op alle leeftijden voor.

Oorzaak AATD

Bij AATD is er sprake van een erfelijke aandoening en heeft dus een genetische oorzaak. In het geval van AATD, is er een afwijking (mutatie) in het gen voor alfa-1-antitrypsine. Er zijn meer dan 20 verschillende soorten mutaties van dit gen. De belangrijkste worden hier besproken:

De Z-mutatie: het chromosoom van een individu bevat twee “Z afwijkingen” (ook wel homozygoot afwijkend genoemd, Z/Z mutatie). Bij deze mutatie is er dan sprake van een ernstige afwijking in de lever. Het eiwit alfa-1-antitrypsine wordt dan wel gevormd in de levercellen, maar door het afwijkend Z gen klontert het eiwit in de levercellen en kan dan moeilijk in het bloed worden uitgescheiden. Hierdoor ontstaat een te laag gehalte aan alfa-1-antitrypsine in het bloed, meestal rond de 0,2 gr/L (normaal is rond de 1,2 gr/L). Door het klonteren van het alfa-1-antitrypsine wordt de lever ziek.

De Null-mutatie: het chromosoom van een individu bevat twee “Null afwijkingen” (homozygoot afwijkend, Null/Null mutatie). In dit geval wordt er in de lever helemaal geen alfa-1-antitrypsine gevormd. Er vindt daarom geen klontering in de lever plaats zoals bij het Z type hierboven beschreven en de lever wordt dus ook niet ziek. Het bloed zal helemaal geen alfa-1-antitrypsine bevatten. De Null afwijking is nog veel zeldzamer dan de Z afwijking.

Z/Null-mutatie: Er kan ook een Z/Null gen afwijking aanwezig zijn en dan wordt vaak een bloed gehalte tussen de 0,05 en 0,1 gr/L alfa-1-antitrypsine gevonden.

 Een lijst met alle mutaties vindt u hier: https://hartlongcentrum.nl/informatie-voor-patienten/leven-met-een-longziekte/alfa-1-antitrypsine-deficientie/veelgestelde-vragen/

Als er reden is om te denken aan AATD kan een tekort aan alfa-1-antitrypsine eenvoudig in het bloed worden gemeten. Om erachter te komen welke mutatie een individu dan heeft, wordt er verder genetisch onderzoek gedaan. Zie het kopje “Nationaal expertisecentrum” voor meer informatie. 

Symptomen

Afhankelijk van het soort mutatie dat een individu heeft, kunnen er verschillende klachten ontstaan. De belangrijkste klachten zijn identiek aan die van de longziekte COPD: kortademigheid, verminderd inspanningsvermogen, hoesten en het opgeven van slijm. Dit ziektebeeld wordt ook wel longemfyseem genoemd.

Daarnaast is er, wanneer er sprake is van een Z-mutatie (homozygoot, type Z/Z), een verhoogd risico op afwijkingen van de lever. Levercirrose ontstaat langzaam. In het begin zijn er vaak niet of nauwelijks klachten of symptomen. Deze ontstaan pas als de lever meer beschadigd raakt. Een combinatie van klachten en symptomen die kunnen optreden bij levercirrose is: misselijkheid, verminderde eetlust, gewichtsverlies en verlies van spiermassa. Bij verder gevorderde levercirrose kan een combinatie van buikpijn, geelzucht, jeuk en kleine spinvormige bloedvaatjes op de borst en bovenarmen (spider naevi) optreden.

Nationaal expertisecentrum

Hart Long Centrum Leiden

In 2015 werd het aandachtsgebied alfa-1-antitrypsine deficiëntie van de afdeling Longziekten van het LUMC door de Nederlandse Federatie van Universiteiten (NFU) erkend als enig nationaal expertisecentrum voor zowel long- als leverziekten bij alfa-1-antitrypsine deficiëntie (AATD).

Dat houdt in dat diagnose- en behandelopties uitgevoerd worden door het expertisecentrum na verwijzing door medisch specialisten uit andere ziekenhuizen in Nederland.

Zorgpad

In het LUMC worden patiënten met alfa-1-antitrypsine deficiëntie op de polikliniek Longziekten en/of Maag-Darm-Lever ziekten ontvangen na verwijzing door een medisch specialist uit uw lokale ziekenhuis of door uw eigen huisarts. De zorg kan bestaan uit onderzoek (diagnostiek) naar de erfelijke aandoening alfa-1-antitrypsine deficiëntie in combinatie met lever- of longziekten, maar soms ook vanwege huidziekten. Na voltooiing van onderzoek wordt met de patiënt en familie besproken welke behandelingen er mogelijk zijn. U wordt gevraagd of u schriftelijk toestemming wilt geven voor het registreren van uw medische gegevens in een internationale database (zie www.earco.eu). Ook kan het zijn dat de artsen van het zorgpad u vragen om op geheel vrijwillige basis deel te nemen aan wetenschappelijk onderzoek, o.a. vanwege nieuwe medicijnen die nog niet als recept mogen worden voorgeschreven, maar al wel getest mogen worden op effectiviteit en veiligheid bij patiënten. Voor andere typen wetenschappelijk onderzoek kan u ook gevraagd worden. De aard van de zorg die door het Zorgpad wordt geleverd is niet van dien aard dat 24/7 bereikbaarheid van de medisch specialisten noodzakelijk is. Er kan altijd contact gezocht worden via het emailadres aad@lumc.nl.

 Verwijzing naar het LUMC

Uw arts kan u verwijzen voor een bezoek aan de longarts. (Dhr. Dr. J. Stolk of Mw. Dr. E. van ’t Wout, longarts in opleiding en arts-assistenten Mw. I.G.M. Schouten of Mw. N.N Kappe)

De afspraak kan dan op een donderdag- of vrijdagmiddag plaatsvinden. Ongeveer 1 week vooraf aan uw bezoek aan het LUMC belt de arts u om met u te bespreken wat er zoal bij u onderzocht moet worden. Tijdens het bezoek zal dan uw longziekte of huidziekte besproken worden en kan het wenselijk zijn om bloed bij u af te nemen voor DNA onderzoek van uw gen voor alfa-1-antitrypsine. Ook is het mogelijk dat een computer scan van de longen dezelfde dag verricht wordt en/of een longfunctiemeting. Vaak wordt tijdens het eerste consult ook al behandelmogelijkheden besproken.

Uw arts kan u verwijzen voor een bezoek aan de MDL arts, die leverziekten als aandachtsgebied heeft. (Dhr. Prof. B. van Hoek, leverarts of arts-assistent Mw N.N. Kappe).

De afspraak kan dan op een vrijdagmiddag plaatsvinden. Ongeveer 1 week vooraf aan uw bezoek aan het LUMC belt de arts u om met u te bespreken wat er zoal bij u onderzocht moet worden. Tijdens het bezoek zal dan uw leverziekte besproken worden en kan het wenselijk zijn om bloed bij u af te nemen voor DNA onderzoek van uw gen voor alfa-1-antitrypsine. Ook is het mogelijk dat een fibroscan van de lever verricht wordt. Een fibroscan is een soort echo van de lever. Vaak wordt tijdens het eerste consult ook al behandelmogelijkheden besproken.

Uw arts kan u verwijzen voor een bezoek aan de longarts en de leverarts.

De afspraak kan dan op een vrijdag na 10 uur plaatsvinden bij de longarts en meestal daarna een bezoek aan de leverarts dezelfde dag in de middag.

 Eens per 4 weken houdt het bovengenoemde team een bespreking over patiënten die specifieke zorg behoeven. Soms wordt uw ziekteproblematiek besproken met collega artsen in de EU. Hiervoor heeft de EU een software systeem ter beschikking gesteld. Dat systeem heeft de naam CPMS, dat staat voor Clinical Patient Management System (voor info zie: https://ern-lung.eu/cpms-4/). De longarts van het team is lid van een Europees Netwerk met de naam ERN LUNG (zie www.ern-lung.eu). De leverarts is lid van ERN zeldzame lever aandoeningen (zie www.rare-liver.eu). Als patiënt kunt u ook toegang krijgen tot ERN LUNG: https://ern-lung.eu/ernlung-for-patients/ en tot ERN Rare Liver: https://rare-liver.eu/.

 De patiëntenorganisatie Longfonds heeft een speciale werkgroep voor alfa-1-antitrypsine deficiëntie. In deze werkgroep werken longartsen en Longfonds patiëntvertegenwoordigers Alpha-1 samen aan gezamenlijke doelstellingen gericht op vroegdiagnostiek en behandeling van alfa-1-antitrypsine-deficientie. Deze werkgroep is het expertiseteam voor Longfonds. Via de advieslijn Longfonds kunnen algemene adviezen gevraagd en gegeven worden over voor u relevante zaken in het dagelijks leven. Bijvoorbeeld over extramurale zorg. Meer informatie over alfa-1-antitrypsine-deficiente (Alpha-1) vind u op https://www.longfonds.nl/alpha-1/wat-is-alpha-1. Voor vragen of adviezen kunt u contact opnemen met het Longfonds: per telefoon 0900 227 25 96 (€ 0,50 per gesprek) of per mail: advieslijn@longfonds.nl

Behandelmogelijkheden

Zoals eerder benoemd kan het soort mutatie bepalen voor wat voor soort behandeling iemand in aanmerking komt. Dit wordt samen met de arts besproken.

Substitutie therapie: deze behandeling is alleen toegankelijk wanneer er sprake is van een Z/Null-mutatie of een Null/Null-mutatie (zie kopje “Oorzaken AATD”) en een patiënt aan een aantal criteria voldoet. Bij substitutie therapie wordt het eiwit alfa-1-antitrypsine via een wekelijks, 2-wekelijks of maandelijks infuus toegediend. De effectiviteit van deze toediening is echter gedeeltelijk wetenschappelijk vastgesteld, en wordt daarom in Nederland niet routinematig toegepast.

Bronchusventielen: patiënten met een Z/Z mutatie en longemfyseem komen mogelijk in aanmerking voor het plaatsen van bronchusventieltjes. Deze ventieltjes worden in de ondervelden van de longen geplaatst om zo de kortademigheid te verminderen. Deze behandeling  wordt vergoed vanuit het basispakket ziektekostenverzekering.

Bekijk hieronder de video 'van diagnose naar behandeling"

Alfa-1 Van diagnose naar behandeling
play

 Deelname wetenschappelijk onderzoek

Daarnaast is het mogelijk om vrijwillig deel te nemen aan onderzoek naar effecten van nieuwe medicijnen.

Longziekten: momenteel wordt onderzoek verricht naar het effect van inhalatie van alfa-1-antitryspine bij patiënten met mild tot matig emfyseem. Nieuwe patiënten kunnen nog deelnemen.

https://www.kamada.com/news/kamada-announces-enrollment-of-first-patient-into-its-pivotal-phase-3-innovaate-clinical-trial-of-inhaled-aat-for-the-treatment-of-alpha-1-antitrypsin-deficiency/

 Leverziekten: patiënten met de leveraandoening fibrose ten gevolge van AATD komen in aanmerking voor RNA-silencing. Nieuwe patiënten kunnen nog deelnemen. Informatie over de studie kunt u vinden via deze link: https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT03945292?term=NCT03945292&rank=1

European Reference Network Lung

In 2017 is het AATD expertisecentrum van het LUMC opgenomen in het European Reference Network LUNG. Dat houdt in dat getracht wordt om zorg binnen de EU te harmoniseren voor AATD op het gebied van diagnostisering en behandeling. 

Een belangrijk instrument in deze is de internationale registry AIR. Deze database met medische gegevens van meer dan 5000 patiënten uit EU landen bevat baseline en follow up gegevens waarmee het natuurlijk beloop van long- en leverziekten kan worden bestudeerd

Wensen van AATD patiënten: Klik hier voor het rapport van de European Respiratory Society en de European Lung Foundation

Corona

Update vaccinatie: Klik hier voor de informatie van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

AATD patiënten vallen onder de hoog risicogroep in verband met hun primaire immuundeficientie

Contact

Dr. J. Stolk, Afdeling Longziekten, Leids Universitair Medisch Centrum

Postbus 9600, 2300 RC Leiden, email: aad@lumc.nl

VIDEO’S